शिक्षा मानव जीवनको उज्यालो हो, र त्यो उज्यालो फैलिने पहिलो स्थान विद्यालय हो। विद्यालय केवल पढ्ने ठाउँ मात्र होइन, यो व्यक्तित्व निर्माण गर्ने थलो हो, जहाँबाट समाजका जिम्मेवार नागरिक तयार हुन्छन्। कुनै पनि देशको विकास कति भएको छ भन्ने कुरा त्यहाँका विद्यालयको अवस्थाले देखाउँछ। यदि विद्यालय बलियो छ भने समाज बलियो हुन्छ, समाज बलियो भयो भने राष्ट्र स्वतः बलियो बन्छ। त्यसैले विद्यालय सुधारको विषय सामान्य कुरा होइन, यो राष्ट्र निर्माणसँग जोडिएको गम्भीर विषय हो।
हाम्रो समाजमा शिक्षा प्रति चेतना बढ्दै गएको भए पनि सबै विद्यालयको अवस्था समान छैन। कतै सुविधा सम्पन्न विद्यालय छन् भने कतै आधारभूत आवश्यकता समेत पूरा भएका छैनन्। कतिपय विद्यालयमा कक्षा कोठा अभाव छ, कतै शिक्षक पर्याप्त छैनन्, कतै विद्यार्थीको उपस्थिति कम छ, त कतै व्यवस्थापन कमजोर छ। यस्ता समस्या हुँदा शिक्षा प्रणाली कमजोर बन्छ र विद्यार्थीको भविष्य प्रभावित हुन्छ। विद्यालय सुधारको आवश्यकता यहींबाट सुरु हुन्छ।
विद्यालय राम्रो हुनका लागि सबैभन्दा पहिले वातावरण राम्रो हुनुपर्छ। सुरक्षित भवन, सफा कक्षा कोठा, बस्न मिल्ने फर्निचर, शौचालय, खानेपानी, पुस्तकालय, प्रयोगशाला र खेल्ने ठाउँ जस्ता आधारभूत सुविधा भएमा विद्यार्थी विद्यालय आउन उत्साहित हुन्छन्। जहाँ वातावरण राम्रो हुन्छ, त्यहाँ पढाइ पनि राम्रो हुन्छ। अझै पनि धेरै ठाउँमा विद्यार्थीहरू असुविधाका कारण पढाइ छोड्न बाध्य छन्, जुन चिन्ताजनक कुरा हो।
विद्यालय सुधारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष शिक्षक हो। शिक्षकले चाहेमा सामान्य विद्यालयलाई पनि उत्कृष्ट बनाउन सक्छ। शिक्षक केवल किताबको पाठ पढाउने व्यक्ति मात्र होइन, उनी मार्गदर्शक, प्रेरक र आदर्श पनि हुन्। शिक्षकमा जिम्मेवारी, अनुशासन र लगनशीलता भएमा विद्यार्थीमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्छ। त्यसैले शिक्षकलाई तालिम, प्रोत्साहन र सम्मान दिनु आवश्यक हुन्छ। राम्रो शिक्षक बिना राम्रो विद्यालय सम्भव हुँदैन।
विद्यालय सुधारमा व्यवस्थापन पक्ष पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालय सञ्चालनमा स्पष्ट योजना, पारदर्शिता र जिम्मेवारी हुनुपर्छ। प्रधानाध्यापक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, स्थानीय तह र शिक्षा सम्बन्धी निकायबीच राम्रो समन्वय भएमा विद्यालय छिटो सुधार हुन सक्छ। योजना बनाएर मात्र हुँदैन, त्यसलाई इमानदारीपूर्वक कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। अनुगमन र मूल्यांकन कमजोर भयो भने सुधार सम्भव हुँदैन।
विद्यालयलाई राम्रो बनाउन अभिभावक र समुदायको भूमिका पनि धेरै ठूलो हुन्छ। विद्यालय केवल शिक्षक र विद्यार्थीको मात्र होइन, यो समाजको साझा संस्था हो। अभिभावकले विद्यालयको गतिविधिमा चासो देखाएमा विद्यार्थी नियमित हुन्छन्, अनुशासन बढ्छ र पढाइमा प्रगति हुन्छ। जहाँ समुदाय विद्यालयसँग जोडिन्छ, त्यहाँ विद्यालय कहिल्यै कमजोर हुँदैन।
आजको समय प्रविधिको समय हो। शिक्षा पनि समयसँगै बदलिनुपर्छ। कम्प्युटर, इन्टरनेट, प्रोजेक्टर, डिजिटल सामग्री जस्ता आधुनिक माध्यम प्रयोग गर्न सकेमा पढाइ अझ प्रभावकारी हुन्छ। विद्यार्थीलाई केवल घोकाउने शिक्षा भन्दा बुझ्ने र प्रयोग गर्ने शिक्षा दिनुपर्छ। आधुनिक र व्यवहारिक शिक्षा बिना विद्यार्थी भविष्यका चुनौती सामना गर्न सक्दैनन्। त्यसैले विद्यालय सुधारमा प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य भइसकेको छ।
विद्यालयले केवल पढाइ मात्र सिकाउने होइन, चरित्र पनि निर्माण गर्नुपर्छ। अनुशासन, नैतिकता, सम्मान, सहकार्य, जिम्मेवारी र देशप्रेम जस्ता मूल्य विद्यालयबाटै सिकाइन्छ। यदि विद्यालयमा राम्रो संस्कार सिकाइएन भने शिक्षित भएर पनि समाज राम्रो बन्न सक्दैन। त्यसैले विद्यालय सुधारको अर्थ केवल भवन बनाउनु होइन, राम्रो मानिस बनाउनु हो।
आज विद्यालय सुधारको कुरा गर्नु सजिलो छ, तर सुधार गर्न सबैको इच्छाशक्ति चाहिन्छ। सरकारको नीति, शिक्षकको मेहनत, अभिभावकको सहयोग, समुदायको चासो र विद्यार्थीको लगनशीलता एकसाथ आए मात्र विद्यालय सुधार सम्भव हुन्छ। विद्यालय राम्रो भयो भने मात्र देशको भविष्य राम्रो हुन्छ।
हामीले आज विद्यालय सुधारमा ध्यान दिएनौँ भने भोलि पछुताउनुपर्ने अवस्था आउँछ। तर यदि आजैदेखि सुधारको बाटो समात्यौँ भने भोलिको समाज शिक्षित, सक्षम र समृद्ध बन्ने निश्चित छ। विद्यालय सुधार भनेको केवल शिक्षा सुधार होइन, यो भविष्य सुधार हो, समाज सुधार हो, र राष्ट्र सुधारको पहिलो कदम हो।
