शिक्षा मानव जीवनको आधार हो । शिक्षा बिना व्यक्ति पूर्ण हुन सक्दैन, र शिक्षित नागरिक बिना देशको विकास सम्भव हुँदैन । तर आजको युग केवल सैद्धान्तिक ज्ञानले मात्र चल्ने युग होइन । आजको समय सीप, प्रविधि र व्यवहारिक ज्ञानको समय हो । यही कारणले संसारभर प्राविधिक शिक्षालाई विशेष महत्व दिइँदै आएको छ । नेपालमा पनि विकास, रोजगारी र आत्मनिर्भरता हासिल गर्न प्राविधिक विद्यालय को आवश्यकता दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ ।
प्राविधिक विद्यालय भनेको यस्तो शैक्षिक संस्था हो जहाँ विद्यार्थीलाई केवल पुस्तकको ज्ञान मात्र होइन, काम गर्न सक्ने सीप, प्रविधिको प्रयोग गर्ने क्षमता र व्यवहारिक अनुभव प्रदान गरिन्छ । यस्ता विद्यालयहरूमा कृषि, पशुपालन, कम्प्युटर, इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्य, होटल व्यवस्थापन, इलेक्ट्रिकल, सिभिल, मेकानिकल, सूचना प्रविधि लगायतका विषयहरू पढाइन्छ । यस प्रकारको शिक्षा प्राप्त गरेपछि विद्यार्थीले जागिरको खोजी मात्र नगरी आफैं काम गर्न सक्ने र अरूलाई पनि रोजगारी दिन सक्ने क्षमता प्राप्त गर्छ ।
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा बेरोजगारी एउटा ठूलो समस्या बनेको छ । धेरै विद्यार्थीले सामान्य शिक्षा पूरा गरेपछि पनि काम पाउन सक्दैनन् । पढाइ धेरै हुन्छ, तर काम गर्न सक्ने सीप हुँदैन । यही कारणले धेरै युवाहरू विदेश जान बाध्य हुन्छन् । यदि देशभित्रै गुणस्तरीय प्राविधिक विद्यालयको विकास गर्न सकियो भने युवाहरूलाई स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ । प्राविधिक शिक्षाले युवालाई आत्मनिर्भर बनाउँछ, आत्मविश्वास बढाउँछ र समाजमा सम्मानका साथ बाँच्ने आधार दिन्छ ।
प्राविधिक विद्यालयको महत्व केवल व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, राष्ट्र निर्माणमा पनि अत्यन्त ठूलो हुन्छ । कृषि, उद्योग, निर्माण, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, सूचना प्रविधि जस्ता सबै क्षेत्र दक्ष जनशक्ति बिना अगाडि बढ्न सक्दैनन् । यदि देशमा दक्ष प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन भएन भने विकासका योजनाहरू कागजमै सीमित हुन्छन् । त्यसैले प्राविधिक विद्यालय राष्ट्रको मेरुदण्ड जस्तै हो । यिनले उत्पादन बढाउँछन्, रोजगारी सिर्जना गर्छन्, र देशलाई आत्मनिर्भर बनाउँछन् ।
नेपालमा पछिल्लो समय प्राविधिक विद्यालयको संख्या बढ्दै गएको छ, तर गुणस्तर अझै सन्तोषजनक छैन । धेरै विद्यालयमा आवश्यक उपकरणको अभाव छ । प्रयोगशाला राम्रो छैन । शिक्षक पर्याप्त छैनन् । कतिपय ठाउँमा प्राविधिक शिक्षा नाम मात्रको भएको गुनासो पनि सुन्न पाइन्छ । प्राविधिक शिक्षा भनेको अभ्यास, प्रयोग र सीपमा आधारित हुनुपर्छ । यदि विद्यार्थीले हातले काम गर्न सिकेन भने त्यो शिक्षा अधुरो हुन्छ । त्यसैले सरकारले प्राविधिक विद्यालयलाई विशेष प्राथमिकता दिएर आवश्यक बजेट, तालिम, उपकरण र दक्ष शिक्षकको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।
प्राविधिक शिक्षाको विकासमा समाज र अभिभावकको सोच पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । हाम्रो समाजमा अझै पनि सामान्य शिक्षा पढे मात्र ठूलो मानिन्छ भन्ने सोच पाइन्छ । धेरै अभिभावकले डाक्टर, इन्जिनियर, अफिसर बन्ने सपना देख्छन्, तर सीप सिक्ने शिक्षालाई कम महत्व दिन्छन् । तर आजको संसारमा सीप भएका मानिस नै सफल भएका छन् । जो काम गर्न जान्छ, उसले कहिल्यै भोकै बस्नु पर्दैन । त्यसैले विद्यार्थीलाई आफ्नो रुचि अनुसार प्राविधिक शिक्षा रोज्न प्रोत्साहन गर्न आवश्यक छ ।
प्राविधिक विद्यालयको अर्को ठूलो महत्व भनेको स्थानीय विकासमा यसको योगदान हो । यदि गाउँ–गाउँमा प्राविधिक विद्यालय स्थापना गर्न सकियो भने त्यही ठाउँमा कृषि विकास, साना उद्योग, निर्माण कार्य, स्वास्थ्य सेवा, सूचना प्रविधि जस्ता कामहरू सजिलै गर्न सकिन्छ । यसले गाउँबाट शहर र विदेश जाने बाध्यता पनि कम हुन्छ । स्थानीय स्तरमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ र देशको समग्र विकासमा सहयोग पुग्छ ।
आजको विश्व प्रविधिमा आधारित विश्व हो । जसले प्रविधि सिक्यो, उसैले प्रगति गर्यो । विकसित देशहरूले प्राविधिक शिक्षालाई धेरै अघि बढाएका कारण नै उनीहरू समृद्ध भएका हुन् । नेपालले पनि विकास गर्न चाहन्छ भने प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नैपर्छ । प्रत्येक प्रदेश, प्रत्येक जिल्ला र प्रत्येक स्थानीय तहमा गुणस्तरीय प्राविधिक विद्यालय स्थापना गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा, प्राविधिक विद्यालय केवल पढ्ने ठाउँ मात्र होइन, भविष्य निर्माण गर्ने आधार हो । यसले व्यक्ति सक्षम बनाउँछ, समाजलाई उत्पादनशील बनाउँछ, र देशलाई आत्मनिर्भर बनाउँछ । प्राविधिक शिक्षाको विस्तार बिना समृद्ध नेपालको कल्पना गर्न सकिँदैन । त्यसैले राज्य, समाज, विद्यालय र विद्यार्थी सबैले प्राविधिक शिक्षालाई सम्मानका साथ अगाडि बढाउनुपर्छ ।
गुणस्तरीय प्राविधिक विद्यालय नै समृद्ध, सक्षम र आत्मनिर्भर नेपालको बलियो आधार हो ।
